كاروانسراهاي ايراني
كاروانسراهاي ايراني
سراسر ايران كاروانسراها و قلعههاي زيادي با كاربري تجاري و نظامي در جادههاي شاهي بنا شد كه تنها تعداد كمي از آنها باقي مانده و مرمت شده است.
ارتباط بين انسانها و رفت و آمد ميان آباديها و شهرهاي مملكت از ديرباز مورد توجه حكومتها بوده است. همين امر باعث شده تا دولتها به ساخت جاده، پل و سد مبادرت ورزند.
بقاياي هر يك از آن سازهها اكنون به عنوان ميراث پرافتخار و گرانبهاي ملتها حفظ و حراست ميشود. از ديرباز تردد منظم و دايمي كاروانها بين گلوگاههاي تجاري و بازرگاني ايراني باعث به وجود آمدن توقفگاهها و كاروانسراهاي زيادي شده است.
تا پيش از آنكه ماشين به عرصه اجتماعي و اقتصادي انسان ايراني قدم بگذارد، حاكمان و اميران محلي كاروانسراهايي را در فواصل معين بين آباديها و ولايات ميساختند. ساخت آنها بر پايه شرايط تجاري و حجم مبادلات و عبور قافلهها بود.
همانطور كه مورخان گزارش كردهاند و در كتابهايي چون «عارف ديهيمدار» اشاره شده، در جادههاي شاهي سراسر ايران كاروانسراها و قلعههاي زيادي با كاربري تجاري و نظامي بنا شد كه تنها تعداد كمي از آنها باقي مانده و مرمت شده است. بقيه هم به علت نامناسب بودن شرايط حضور نيافتن كاروانيان يا تغيير مسير جاده و عوامل ديگر تخريب شده و از بين رفتهاند.
كاروانسراها در دورههايي هم نقش مسافرخانه را ايفا ميكردهاند. آنهايي كه مسافر جابهجا ميكردند همراهان را در كاروانسرا اسكان ميدادند تا روزي ديگر فرا برسد و قافله به حركت درآيد. در بررسي روند ساختن كاروانسراهاي ايراني ميتوان به مواردي چون هدف از ساخت آنها، مصالح به كار رفته، نوع استفاده از ساختمان با توجه به شرايط اجتماعي و موقعيت جغرافيايي كاروانسرا در نقطه احداث شده، اشاره كرد.
بخشي از كاروانسراهاي ارزشمند ايران در محدوده بين شيراز تا برازجان باقي مانده است كه همچنان در معرض ديد مسافران قرار دارند. از جمله اين كاروانسراها ميتوان به كاروانسراهاي برازجان، شيراز، خانه زنيان، كنار تخته و قلعه ريشهر اشاره كرد كه همچنان موضوع مناسبي براي تحقيق و مطالعه به حساب ميآيند. نوشتار حاضر تاريخچهاي مختصر از كاروانسراي برازجان است.
كاروانسراي برازجان در سال 1288 هجري قمري برابر با (1125) شمسي با هزينهاي بالغ بر چهل هزار تومان به دستور ميرزا ابوالحسن خان مشيرالملك شيرازي وزير وقت استان فارس ساخته شد. اين ساختمان به لحاظ تنوع و فراواني اتاقها، راهروها، سالنها، شترخانه (محل بارگيري و باراندازي)، اصطبل و منابع آب شرب (آب انبار و چاه آب) يكي از مجللترين و كمنظيرترين بناهاي دوره قاجاريه است كه در ساخت آن مصالحي چون سنگ، گچ، آجر، ساروج و چاري (نوعي گل رس را در كوزه ميريختند تا چاري به دست آيد) به كار رفته و براي سقفبندي و ساخت طبقه دوم آن از چوب استفاده شده است. همين مورد ميتواند مهمترين ويژگي سازهاي آن باشد.
درون محوطه كاروانسرا آبانباري بزرگ ساخته شده بود. در ضلع شرقي آن يك چاه آب شيرين قرار داشته تا كاروانيان با مشكل نبود يا كمبود آب مواجه شوند. بر روي آب انبار يك سكوي وسيع قرار داشته كه در شبهاي گرم تابستان برازجان محل استراحت ميهمانان است.
بنا به گفته معتمدان، مهندسان و معماران كاروانسرا نقشهاي داشتهاند كه از راه علايم آن به «تل خندق» محمدآباد دست پيدا ميكنند و دستور ميدهند تا زمين را بكنند. پس از چند متري كند و كاوه محوطهاي پيدا ميشود كه مملو از آجر مصرف نشده بوده است، پس دستور ميدهند تا آنها را سالم از زمين بيرون آورده و با چهارپا به محل ساخت دژ حمل و نقل كنند.
از آنجا كه برجها بيشتر بر عمارتهاي باغهاي غرب برازجان مشرف بودهاند، عالمان آن خطه در ابتداي رمضان يا شوال بر بلنداي برج صعود ميكردهاند تا در صورت ديدن هلال ماه، موضوع را گزارش كنند.
همچنين گوشوارهها در ابتداي حجرههاي شمالي - جنوبي، شرقي و غربي و در وسط خطوط طولي و عرضي، كاربريهاي مختلفي داشتهاند؛ تابستان مانند بادگير عمل ميكرده و هواي پاك و خنك را به داخل اتاقها و حجرهها جريان ميانداخته و در عين حال قرينهسازي زيبا و جذابي را درون محوطه به تماشا ميگذاشتهاند. ضمن آنكه در روزهاي خاص و اعياد مذهبي، صداي موذني كه در گوشواره به تلاوت ميايستاده، به گونهاي روشن و پرطنين پخش ميشده است.
ظاهر ساخت گوشوارهها اين موضوع را در ذهن تداعي ميكند كه فصلها و ساعتهاي شبانهروز را با توجه به قرار گرفتن خورشيد از طلوع و غروب آن ميتوان مشخص كرد. بستن آن همه طاق و اتصال جنوبي آنها و تعبيه ستونهاي كوتاه و قوي به لحاظ فني و مهندسي نقطه ابهامي در استحكام بنا باقي نگذاشته، علاوه بر اينكه قسمتهايي از كاروانسرا در دو طبقه بنا شده است.
هدف از ساخت چنين كاروانسراهايي احداث مكاني امن براي استراحت و رفع خستگي مسافران قافلهها و كاروانهاي تجاري بوده است، زيرا هم انسان و هم حيوان پس از پيمودن مساحتي نياز به استراحت و تجديد قوا دارند. براي همين چنين كاروانسراهايي در طول جادهها، جايگاهي براي استراحت و آماده شدن آنها براي پيمودن بقيه راه بوده است.
در آن زمان قافلهها محمولههايي مثل نفت، ادويهجات و انواع قماش را از بوشهر به برازجان ميآوردند. در برازجان هم اجناسي مانند گندم، خرما، تنباكو، كنجد، پنبه و پشم و پوشت به كالاي قافله افزوده ميشد تا كاروانيان اين اجناس را در محوطه كاروانسرا عدل كرده و به سمت شيراز به حركت درآورند.
وجود كاروانسرا براي اين است كه برازجان به جهت سوقالجيشي و قرارگيري بر سر راه شهرها و آباديهاي جنوبي كشورمان، مركز معاملات بازرگاني بوده و در واقع به نوعي ترانزيت كالا در اين محل شكل گرفته است. اين وضعيت ادامه داشت تا زمان ورود ماشين (كاميون) به صحنه اقتصادي ايران و برازجان، كه استفاده از كاروانسراها متوقف شد. از آن به بعد قافلههاي تجاري به ندرت همچون گذشته آمد و شد ميكردند.
همزمان با افول دولت قاجار و آغاز زمامداري رضاشاه پهلوي و شروع جنگ جهاني، شرايط ايران هم تغيير كرد و كاروانسرا بيشتر مورد بهرهبرداري نظامي قرار گرفته و به تدريج به پادگان نظامي تبديل شد.
برابر با مدارك و اسناد موجود، در اين زمان افسران براي انجام ماموريتهاي نظامي به برازجان آمده و در كاروانسرا سكني ميگزيدند.
در زيرمجموعه ساختماني كاروانسرا از سه جهت تونل كنده شده بود تا اگر ساكنان درون قلعه محاصره شدند بتوانند از راهروهاي زيرزميني خود را نجات دهند. رفته رفته اين كاروانسرا در كانون فعاليتهاي دولتي برازجان قرار گرفت؛ به نحوي كه تلگرافخانه، ژاندارمري، بهداري، دارايي، شهرداري و اداره دخانيات آن را چون نگيني در برگرفتند.
سرانجام با كودتاي 28 مرداد 1332، اين مكان تبديل به زنداني ترسناك شد. رعايت نكردن مهندسي سازه و سنگين كردن بار و فشار به ستونها و بام كاروانسرا از يك سو و حفر اشتباه چاهها از سوي ديگر، باعث تخريب و فرو ريختن سقف و ديوارهاي اين بنا شد.
اين كاروانسرا مدتها هم به عنوان تبعيدگاه استفاده ميشد؛ به گونهاي كه در خاطرات زندانياني چون مرحوم صفر قهرماني، مهدي بازرگان، محمدعلي عمويي، عزتاله و يداله سحابي از اين مكان به عنوان جهنم برازجان استفاده ميشد. تا اينكه در سال 1378 كاربري اين ساختمان تغيير كرد و در سال 1381 دفتر ميراث فرهنگي دشتستان در آن شروع به فعاليت كرد و مراحل مرمت اين بناي تاريخي و حفظ و احيا آن آغاز شد كه همچنان ادامه دارد.
----------------
برگرفته از شماره هفتم فصلنامه رايانه معماري و ساختمان
|